Obchody 870 rocznicy powstania Chrząstowa :: 24.10.2006r.

Agnieszka Sobalak
Zarys dziejów Chrząstowa i Koniecpola do końca XIX wieku.

Zagadnienie początków Chrząstowa, Koniecpola i Koniecpola Starego jest dość skomplikowane i wzbudza wśród historyków pewne kontrowersje.
Wg Marcelego Antoniewicza pierwotnie siedzibą rodu Koniecpolskich była wieś, o nazwie Koniecpol leżąca o 3 kilometry od nowej siedziby. Z czasem nowa miejscowość przejęła nazwę wsi macierzystej, a ta nazwana została Starym Koniecpolem.
Tego samego zdania jest min. Zygmunt Pyzik, który w latach 70-siątych prowadził na terenie Starego Koniecpola badania archeologiczne i opisał wyniki swojej pracy w artykule "Grodzisko średniowieczne w Starym Koniecpolu".
Nieco inaczej do zagadnienia podchodzi Franciszek Sikora. W swym artykule opublikowanym 1983 roku, autor zajmuje się najdawniejszymi dziejami parafii Chrząstów, uznając właśnie Chrząstów za pierwotne gniazdo rodowe Pobogów. Pan Sikora oparł swą teorię na dawności samej parafii Chrząstów.
Z publikacji tych wynika, iż można wyodrębnić dwie tezy, mówiące o początkach miasta.
- pierwsza: uznająca Stary Koniecpol za pierwszą siedzibę rodu Koniecpolskich do wieku XV, czyli do czasu nadania przywileju lokacyjnego nowemu ośrodkowi
- druga: uważająca Chrząstów za właściwą siedzibę Przedbora i jego następców

Niezaprzeczalne natomiast jest to, iż Chrząstów powstał znacznie wcześniej niż Koniecpol, prawdopodobnie istniał już w XII wieku.
Wówczas to, po raz pierwszy pojawia się w bulli papieża Innocentego II z roku 1136, nazwa Chrząstów, jako nazwa miejscowości, od której zaczynały się cła i targi arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, jednakże dokument ten nie wlicza Chrząstowa do posiadłości arcybiskupstwa. W podobnym brzmieniu nazwa ta pojawia się w dokumentach pochodzących z XV wieku - w testamencie kasztelana sandomierskiego Przedbora z Koniecpola, gdzie można napotkać różne formy zapisu tej nazwy "Chrastow", "Chrzansthow" lub "Chranstow". Zdarzało się także, że identyfikowano ze sobą Koniecpol i Chrząstów, choć do ostatniego dnia grudnia 1960 roku miejscowości te były oddzielnymi organizmami i funkcjonowały jako miasto Koniecpol i wieś Chrząstów. Mikołaj i Stanisław Koniecpolscy w swym przywileju z 1557 roku napisali "w urzędzie naszym Koniecpolu, czyli Chrząstowie", natomiast Aleksander Koniecpolski w swym testamencie z 1609 roku nakazał dalej prowadzić budowę zamku w Koniecpolu. Zapis ten dotyczył oczywiście zamku chrząstowskiego.

Spór historyków trwa nadal jest otwarty i ciągle nierozstrzygnięty, a dzieje wsi Chrząstów i miasta Koniecpola na przestrzeni wieków stykają się ze sobą. Jednoznaczne oddzielenie tych organizmów jest raczej niemożliwe ze względu na wspólną bogatą historię oraz właścicieli, do których należały zarówno dobra chrząstowskie jak i koniecpolskie.

Po upływie 307 lat od pierwszej wzmianki o Chrząstowie, w mieście Budzie, król Władysław zwany później Warneńczykiem na prośbę Przedbora z Koniecpola w 1443 roku nadał przywilej lokacyjny dla miasta Koniecpola, obdarzając jego przyszłych mieszkańców licznymi przywilejami. Na mocy przywileju wójt miał pełnić władzę namiestniczą z ramienia pana wsi, odpowiadając tylko przed nim. Ponadto otrzymał prawo do przeprowadzania procesów sądowych, wydawania wyroków, karania w sprawach kryminalnych. Aby zapewnić szybki rozwój miastu raz w tygodniu w niedzielę miały odbywać się targi cotygodniowe i roczne, wiosną i jesienią. Miasteczko otrzymało herb, oparty na herbie rodowym rodziny Koniecpolskich oraz pieczęć.
Z historią miasta Koniecpola oraz wsi Chrząstów wiąże się historia 5 rodów: Koniecpolskich, Walewskich, Lubomirskich, Czapskich i Potockich zamieszkujących niegdyś te dobra. Jednakże największy wpływ na majątek miały rodziny Koniecpolskich i Potockich, sprawujące najdłużej na tych terenach władzę.
Dzięki operatywności poszczególnych członków rodu zarządzających włościami miasto Koniecpol i wieś Chrząstów przeżywały chwile wzlotów ale także i upadku.
Tak też stało się gdy Chrząstów stracił swe znaczenie jako siedziba parafii, Koniecpol automatycznie zyskiwał. 2 listopada 1544 roku nastąpiło przeniesienie parafialnej służby Bożej ze świątyni chrząstowskiej do nieopodal położonego kościoła w miasteczku Koniecpol. Oficjalną przyczyną degradacji Chrząstowa było zawalenie się kościoła oraz brak opieki ze strony rodu Koniecpolskich, gdyż w połowie XVI wieku ród ten przeżywał kryzys religijny. Ponadto duże znaczenie miały także względy pozareligijne, czyli chęć podniesienia gospodarczego i społecznego znaczenia miasta a także zabiegi samych mieszkańców, którzy ze względów ambicjonalnych dążyli do uniezależnienia się od wiejskiej parafii chrząstowskiej.
Wydarzenie to spowodowało, iż wieś Chrząstów przez następne 300 lat wegetowała jako osada służebna, ale zarazem stała się w owym czasie siedzibą rodu.
To za czasów życia Aleksandra Koniecpolskiego w 1603 roku rozpoczęto budowę zamku w Chrząstowie, przejętą w 1610 roku przez jego syna Stanisława Koniecpolskiego - Hetmana Wielkiego Koronnego. Po przejęciu majątku przez Czapskich zamek został gruntownie przebudowany i zamieniony na rezydencję magnacką. W 1633 roku Stanisław Koniecpolski rozpoczął budowę kościoła parafialnego w Koniecpolu, w miejscu istniejącego wcześniej modrzewiowego kościółka, który został przekazany podstolemu gostyńskiemu Michałowi Tarnowskiemu do Gomulina. Budowla ukończona została 1640 roku a w cztery lata później 29 czerwca 1644 roku, w 100 lat po przeniesieniu parafii z Chrząstowa do Koniecpola, odbyła się uroczystość konsekracji.
Z tego samego okresu pochodzi inny zabytek Koniecpola dom mieszkalny, na południowej pierzei rynku pod obecnym numerem 14.
Rozwój miasta związany był także z przywilejami, jakie nadawali mu królowie Polscy oraz poszczególni właściciele majątku. W sumie na przestrzeni dziejów miasto Koniecpol otrzymało aż 21 przywilejów. Przywileje te zwalniały miasto z powinności na rzecz państwa np. z obowiązku kwaterunku dla wojska polskiego (1600 rok - król Zygmunt III Waza) a także nadawały miastu lub pewnym grupom społecznym szczególne uprawnienia np. w 1620 roku Stanisław Koniecpolski wydał przywilej dla Żydów zezwalający im na osiedlanie się w Koniecpolu oraz nadający im prawo do udziału we władzach miasta.

Jednakże największy rozwój dóbr koniecpolskich i chrząstowskich przypada na wiek XIX. Przemiany, jakie zaszły na całych ziemiach polskich znalazły swe odbicie w majątku Potockich, zarówno w dziedzinie przemysłu hutniczego jak i przemysłu rolno spożywczego oraz w samym rolnictwie.
W 1827 roku Wojciech Krygier, Antoni Klimkiewicz, Jacek Lipski i Andrzej Geneli na terenie wydzierżawionym od Michała Potockiego uruchomili walcownię miedzi i żelaza. Prawdopodobnie w początkowym okresie zakłady te ograniczały się do przetwarzania miedzi i to wyłącznie ze złomu nabywanego od kotlarzy. Początkowo produkcja nastawiona była na wytwarzanie prostego sprzętu gospodarczego takiego jak osie do wozów, obręcze, łopaty, podkowy, gwoździe - wszystko do użytku własnego. Dopiero po uruchomieniu hamerni zaczęto produkować aparaty gorzelniane. Prawdopodobnie pod zarządem zakładów hutniczych znajdowały się również dwie kuźnice w Chrząstowie, które w 1880 roku zostały zamknięte popadając w całkowitą ruinę w 1885 roku.
W 1830 roku na terenie Koniecpola rozpoczęto budowę jednego z pierwszych w Królestwie Polskim pieca pudlarskiego i walcowni z inicjatywy Banku Polskiego. Plan budowy pieca pudlarskiego w Koniecpolu wchodził w skład dużej inwestycji, mającej na celu rozbudowę rządowych zakładów górniczo - hutniczych, planującej zarazem włączenie do tej inwestycji zakładów prywatnych.
Pudlingarnia w Koniecpolu zbudowana została na wzór angielski, jej otwarcie i uruchomienie nastąpiło w roku 1833. W styczniu 1834 roku pudlingarnia wydzierżawiona została Bankowi Polskiemu, który w tym samym roku uruchomił dwa dalsze piece pudlingowe oraz walcownię żelaza sztabowego. W drugiej połowie XIX wieku zakład hutniczy w Koniecpolu zaczął przeżywać długotrwały kryzys, spowodowany prawdopodobnie kryzysem w hutnictwie w latach 1846 - 1864, oraz narastającą konkurencją z pobliskiego okręgu Śląsko - Dąbrowskiego, dzięki któremu m.in. powstał. Około roku 1880 fabryka przeszła w ręce Potockich i funkcjonowała pod nazwą - Zakład wytopu miedzi - hr. Rodryga Potockiego i Czyżewicza.
W latach 90 - siątych XIX wieku powstała nowa spółka w skład której wchodzili Potoccy z Chrząstowa i Moskorzewa oraz Ostrowscy z Radoszewnicy i Maluszyna w celu przystosowania zakładu hutniczego i utworzenia w nim walcowni miedzi, która funkcjonowała pod różnym zarządem do roku 1948.
Inną ciekawostką dotyczącą przemysłu na omawianym obszarze jest Zakład Budowy Sikawek Wozowych w Chrząstowie z roku 1832 Andrzeja Genelego, który wykonywał sikawki dla miast Piotrkowa, Radomska i Wolborza oraz Fabryka Wyrobów Mosiężnych w Chrząstowie z roku 1837. Prawdopodobnie głównym przedmiotem produkcji w fabryce Genelego - prócz sikawek wozowych - były urządzenia gorzelniane, a w późniejszym czasie produkcja została rozszerzona o narzędzia rolnicze oraz urządzenia do browarów i cukrowni. Być może fabryka Andrzeja Genelego miała związek z założoną w 1838 roku przez hrabiego Michała Potockiego cukrownią w Chrząstowie. Cukrownia chrząstowska była jedną z pierwszych w byłej guberni piotrkowskiej, a także jedną z pierwszych w kraju. Założona przez hrabiego Michała następnie przeszła w ręce Henryka i Tomasza Potockich - jego synów. Sprawa lokalizacji budynku cukrowni jest problemem nie wyjaśnionym do dnia dzisiejszego. Jedyną wiadomością na ten temat jest informacja, iż cukrownia mieściła się w starym budynku po gorzelni. Problemem natomiast jest to, iż nie zachowało się żadne źródło pisane mówiące o lokalizacji wcześniej funkcjonującej na terenie folwarku gorzelni, ani później prosperującej cukrowni, nie wspominając o zachowaniu się samego budynku. Istnieje natomiast dokładny opis samej cukrowni sporządzony przez pochodzącego z Prus Franciszka Betzholda, człowieka, który na terenie guberni radomskiej udzielał porad w zakresie nowoczesnego gospodarowania rolnego.
Technologia, jaka stosowana była w Fabryce Cukru hrabiego Potockiego, polegała na zniszczeniu tkanki komórkowej buraka poprzez macerację, a następnie przez nalewanie zimnej wody do szeregu kotłów, odłączaniu od buraków cukru. Prace w fabryce trwały od października, a kończyły się w lutym. Początkowo fabryka nie przynosiła właścicielom poważnych zysków. Pierwszy większy dochód uzyskano po 10 letnim funkcjonowaniu zakładu. W 1853 roku Henryk Potocki, wchodząc do spółki Fabryki Cukru z Buraków i Rafinerii w Silniczce, zobowiązał się zamknąć czynny dotąd zakład w Chrząstowie zobowiązując się zarazem do uprawy buraków cukrowych na powierzchni 60-ciu mórg. Według Wiesława Cabana historyka zajmującego się tematem, powodem zamknięcia cukrowni w Chrząstowie była przestarzała technologia oraz trudności z pozyskaniem surowca do produkcji a także małe zyski, jakie przynosiła cukrownia.

Rodzina Potockich stworzyła także nowocześnie zorganizowany i zarządzany system folwarków, prowadziła racjonalną gospodarkę leśną. Majątek ich składał się z dóbr Koniecpolskich i Chrząstowskich. W dobrach tych funkcjonowało 10 folwarków utrzymujących się z rolnictwa i hodowli - 6 folwarków z dóbr chrząstowskich i 4 folwarki składające się na dobra koniecpolskie. Głównym i największym folwarkiem w majątku rodziny Potockich był folwark Chrząstów o powierzchni 4430 mórg. Na ziemiach tych uprawiano jęczmień, żyto, owies oraz ziemniaki, koniczynę białą i buraki potrzebne do funkcjonowania cukrowni. Ponadto prowadzono hodowlę koni, owiec, bydła rogatego oraz trzodę chlewną. Największy obszar folwarku chrząstowskiego zajmowały lasy.
Docenili także Potoccy zalety gospodarki stawowej, która była kontynuacją od czasów, gdy dobra te zamieszkiwali Aleksander i jego syn Stanisław Koniecpolscy.

Chrząstów podobnie jak Koniecpol, poprzez zmiany terytorialne, jakie zachodziły na ziemiach polskich, co pewien czas, ulegał ponownemu przyporządkowaniu do danego terytorium. W 1795 roku, po trzecim rozbiorze Polski Chrząstów znalazł się w granicach zaboru austriackiego, natomiast Koniecpol już od 1793 roku był przygraniczną osadą zaboru pruskiego. Na granicy dwóch zaborów wybudowano obszerny budynek murowany, w którym mieściła się składnica celna. Zaistniała wówczas sytuacja musiała niekorzystnie wpływać na rozwój miasta jak i folwarku chrząstowskiego. Dopiero następny podział doprowadził do zjednoczenia ziem należących do rodziny Potockich, a całość weszła w skład Księstwa Warszawskiego w roku 1809. Ponownie w roku 1815 ziemie, na których leżały obie posiadłości rodziny Potockich, zmieniły nazwę, wchodząc w skład Królestwa Polskiego i taki stan rzeczy utrzymywał się do wybuchu I wojny światowej.

Wiek XIX to okres walk narodowo - wyzwoleńczych na ziemiach polskich. Także i ten okres historyczny wrysowuje się w naszą lokalną historię. W okresie powstania styczniowego w 1863 roku Koniecpol i okolice były terenem licznych walk powstańczych. Walczyły tu oddziały Józefa Oksińskiego i Zygmunta Chmieleńskiego, a ludność miejscowa brała aktywny udział w walkach oraz udzielała pomocy rannym powstańcom leczonym w koniecpolskim szpitalu. Władze carskie, chcąc ukarać Polaków za udział w powstaniu, postanowiły zlikwidować resztki autonomii w Królestwie Polskim. 338 miast Królestwa Polskiego zamieniono na osady. Represje te nie pominęły Koniecpola. W 1870 roku Koniecpol utracił prawa miejskie. Od tego czasu zaczyna się powolny upadek miasta. Potomkowie Tomasza i Henryka Potockich coraz mniej dbają o rodzinne włości, doprowadzając je do upadku. Przyczyną tego stanu rzeczy jest to, iż miejscowości takie jak Koniecpol w 2 poł. XIX wieku często nie wytrzymywały szybkiego tempa rozwoju gospodarczego, tracąc swą szanse popadły w zacofanie gospodarcze. Ponowne przywrócenie praw miejskich w okresie 20-lecia międzywojennego w 1927 roku nie spełniło oczekiwań właścicieli i mieszkańców.

W 2 poł. XIX wieku Gmina Chrząstów należała do sądu gminnego okręgu II w Seceminie. Nie posiadała swej stacji pocztowej i przyporządkowana była pod tym względem do niedaleko położonego Koniecpola. Ponadto w gminie Chrząstów znajdowały się 2 fryszerki żelaza, 1 tartak, 1 cegielnia, 5 młynów, fabryka bibuły, zakład kotlarski wyrobów z miedzi, mosiądzu i żelaza oraz trzy szkoły. Ogólna liczba ludności w gminie wynosiła 3.490 osób, natomiast sam Chrząstów w 1827 roku posiadał 500 (pięciuset) mieszkańców i 68 domów.

Uroczystość z okazji 870 rocznicy powstania Chrząstowa jest wspaniałą okazją do przypomnienia najważniejszych wydarzeń z jakże bogatej historii naszego regionu.
Marszałek Piłsudski powiedział - "Kto nie szanuje i nie ceni swojej przeszłości, ten nie jest godzien szacunku teraźniejszości". Słowa te odnoszą się nie tylko do historii naszej dużej ojczyzny, ale także do tej małej - nam najbliższej, historii naszego regionu.